Priredio: Ninoslav Mitrović

Inovacije koje je Henri Ford, inspirisan teorijom naučnog menadžmenta Frederika Tejlora, uveo u proces proizvodnje, predstavljale su prekretnicu u razvoju automobilske industrije, ali i same proizvodnje. Proizvodna traka je bila glavna inovacija, a pored nje Ford je eksperimentisao i na druge načine, prvenstveno sa smanjenjem radnih sati i povećanjem dnevnice kako bi motivisao radnike da rade brže i efikasnije. Pažnju je obraćao i na socijalne aspekte, prvenstveno na to kako njegovi radnici žive, kao i da li je taj njihov život srećan i ispunjen.

Fordizam, kako su ga prozvali savremenici, dugo vremena je vladao industrijskim postrojenjima širom svijeta, čak i u onim zemljama koje su se isprva protivile inovacijama čiji je cilj bio ubrzanje proizvodnje putem automatizacije.

Vladavina je, uz manje ili veće izmjene samog sistema, potrajala do 70-ih godina 20. vijeka, odnosno do tzv. naftne krize. Tada su na scenu stupile nove snage, prvenstveno sa Dalekog istoka, koje su nudile modernija i efikasnija rješenja za industrijsku proizvodnju.

Među tim novim snagama, prednjačila je Tojota, koja je unijela niz promjena u sistem koje su unaprijedile ne samo automobilsku industriju, nego su dale platformu na kojoj su se razvijale i ostale grane, od klasične fabričke proizvodnje pa do inovacija u razvoju softvera koje se i danas primjenjuju.

Sve je počelo 1933. godine kada je Tojota postala odjeljenje koje se bavilo proizvodnjom automobila u okviru Tojoda tekstilne kompanije. Japan, koji je u tom periodu bio u ratu sa Kinom, trebao je vlastitu proizvodnju automobila, pa je sin osnivača kompanije Kičiro Tojoda putovao Evropom i Sjedinjenim Američkim Državama tokom 1929. godine kako bi se upoznao sa automobilskom industrijom i benzinskim motorima.

Automobilsku industriju u Japanu su do tog perioda u svojim rukama držali američki prozvođači Ford i General Motors, koji su od 1925. odnosno 1927. godine već imali svoja postrojenja u Jokohami i Osaki. Automobilsko odjeljenje kompanije Tojoda je svoj prvi prototip proizvelo 1934. godine, a tri godine kasnije Tojota se izdvojila u zasebno preduzeće, fokusirano samo na proizvodnju automobila.

Tokom razvoja svog prvog automobila, tzv. Tojota AA, kompanija je kupovala američke automobile i analizirala ih uz pomoć tzv. obrnutog inženjeringa (reverse engineering) kako bi mogla započeti vlastitu proizvodnju. Kompanija je s tim ciljem zapošljavala i inženjere koji su radili u japanskim Ford i GM fabrikama.

Rezultat je bila vlastita proizvodnja koja je procvjetala tokom ratnih godina, da bi se u periodu nakon rata smanjila do te mjere da je Tojoti prijetilo gašenje. Novi rat, ovaj put Korejski, donio je spas, povećavši potražnju za teretnim vozilima koje je Tojota počela isporučivati američkoj vojsci. Razvoj kompanije se nastavio tokom 60-ih godina koje su obilježene prisustvom Tojote na globalnom nivou, da bi tokom 70-ih godina, u vrijeme pomenute naftne krize, japanski automobili, uključujući i Tojotine modele, preuzeli primat u SAD jer su bili štedljiviji od tipičnih američkih V8 i šestocilindarskih motora.

Tojota je svoj uspjeh gradila postepeno tokom godina, razvijajući usput vlastiti sistem proizvodnje, zasnovan na dva principa: tzv. lean proizvodnja i proizvodnja „tačno na vrijeme“ (Just-in-Time, JIT).

„Lean“ proizvodnja
„Lean“ ili u doslovnom prevodu „mršava proizvodnja“, kako ju je 1988. godine nazvao Džon Krafsik (Krafcik), jeste metodologija neprekidne (continuous) proizvodnje tokom koje se sve više proizvodi sa što manje ljudskog truda i opreme, za manje vremena i u manje prostora, istovremeno dajući potrošačima tačno ono što žele.

Ova vrsta proizvodnje počiva na pet osnovnih principa:

· Odredi vrijednost (Identify value) — Prvi korak, određivanje vrijednosti koju klijent želi, tj. neophodno je slušati klijentove želje tokom cjelokupnog ciklusa proizvodnje;

· Mapiraj tok vrijednosti (Map the Value Stream) — Drugi korak počiva na utvrđivanju toka vrijednosti za svaki proizvod, tj. određivanju cjelokupnog životnog ciklusa određenog proizvoda, kao i svih neefikasnih koraka u obezbjeđivanju toka;

· Kreiraj protok (Create Flow) — Proizvod mora neprekidno teći kroz proizvodni proces, te kroz sve preostale korake utvrđene Vrijednošću;

· Povlačenje (Pull) — Ovaj princip je usko vezan na „tačno na vrijeme“ način proizvodnje i njegov cilj je da se smanje pretjerano gomilanje sirovina u magacinu. Povlačenje je princip kojim se osigurava da su zalihe uvijek oblikovane prema potrebama klijenata.

· Savršenstvo (Perfection) — Stremljenje ka savršenstvu na način da broj koraka, količina informacija, te vrijeme potrebno za usluživanje klijenta neprestano opadaju.

Proizvodnja „tačno na vrijeme“
Ovaj način proizvodnje je definisan strategijom smanjenja troškova u proizvodnji, gdje se proračunom postiže kraće vrijeme skladištenja dijelova, repromaterijala i sirovina, odnosno skladištenje se u potpunosti eliminiše, kako bi se dijelovi stavili u proizvodni proces u najkraćem mogućem roku.

Šigeo Šingo, tvorac Tojotinog proizvodnog sistema, ovaj način proizvodnje je definisao kao sistem čiji je glavni zadatak eliminisanje svega nepotrebnog, čime se postiže skraćenje vremena izrade pojedinih dijelova proizvodnje, sinhronizacija procesa rada i faza proizvodnog procesa, te balansiranje kapaciteta.

Tojota se nije zadržala samo na ova dva principa, već ih je dopunjavala, razvijajući istovremeno i nove koji su postali temelj njenog vlastitog sistemu proizvodnje o kome će biti više riječi u narednim tekstovima.

Razlika između Tojotinog sistema proizvodnje i učenja Frederika Tejlora
Tejlor je vjerovao u „nauku“ o proizvodnom procesu. Prema njegovoj teoriji, postoji jedan način za izvršenje zadatka, a posao menadžmenta je da ga odredi i osigura da svi radnici izvrše taj plan. Radnici su u ovakom sistemu bili samo zupčanici u točku, a njihova sposobnost razmišljanja nije smatrana neophodnom u procesu proizvodnje. Henri Ford je u to doba znao pitati: „Zašto svaki put kad zatražim par ruku, s njima dođe i mozak?“ Ovakav način razmišljanja je možda „tejlorizam“, ali ne i Tojotin.

Tojotin način, iako inspirisan Tejlorovom teorijom, svoju podlogu zasniva na učenjima drugog teoretičara naučnog menadžmenta, o kome ćemo takođe govoriti u narednim tekstovima. Riječ je o V. Edvards Demingu, koji je smatrao da radnici na proizvodnoj liniji treba da budu zaduženi za poboljšanje procesa koristeći tzv. Planiraj-Uradi-Prouči-Djeluj (PDSA) cikluse. Posao menadžmenta u ovakvom sistemu je da djeluje kao mentor zaposlenima, obučavajući ih da postanu ravnopravni partneri u poboljšanju procesa.

Tojotin sistem se zasniva na osnovnom principu da ljudi koji rade posao o njemu znaju najbolje i stoga su u najboljoj poziciji da ga poboljšaju. Ovakav način razmišljanja i djelovanja je vijek ispred Tejlorovog, stoga ne čudi činjenica zašto je Tojotin sistem tako brzo usvojen u proizvodnim procesima širom svijeta.
Firm Kontrol je softver za praćenje proizvodnje i možete ga besplatno probati na adresi www.firmkontrol.com. Kako sistem izgleda možete vidjeti i na našem YouTube kanalu. Za sve informacije javite nam se na info@firmkontrol.com.